Door Rabin Baldewsingh 
Op 25 november 2025 was het vijftig jaar geleden dat Suriname onafhankelijk werd. Fri, vrij. Een woord dat licht klinkt, bijna jubelend, maar dat in mijn herinnering altijd een schaduw met zich meedraagt. Vrijheid is nooit alleen een moment; het is een proces. En soms is het een belofte die langzaam uit je handen glijdt.
Op de avond van 25 november 1975 zat ik niet in Paramaribo, niet op het Onafhankelijkheidsplein, niet tussen vlaggen, zang en omhelzingen. Ik zat in een studentenkamer aan de Eerste Binnenvestgracht 5-A in Leiden. Het was een kamer zoals er zovele zijn: smal, hoog, met een bureau tegen de muur, een bed dat ook bank was, en een kleine zwart-wit televisie die meer sneeuw liet zien dan scherp beeld. Samen met een paar andere Surinaamse studenten zat ik voor dat toestel, zwijgend bijna, alsof we getuige waren van iets heiligs. Het journaal toonde juichende mensen. Lachende gezichten. Dansende lichamen. Suriname was ‘Fri’. Vrij.
Die beelden raakten mij dieper dan ik had verwacht. Ze trokken mij terug naar het land van mijn geboorte, naar de Javaweg in het Reebergproject, naar het erf van de grote ‘s landsboerderij waar wij woonden. Ik zag mezelf weer als jongen, tussen het groen, het klei en het schelpzand, de vertrouwde geluiden van een tropisch dagelijks leven. En ik hoorde opnieuw de radio. Die stond vaak aan. Niet alleen voor muziek of nieuws, maar ook als drager van onrust. Al jaren vóór 1975 werd er gesproken over onafhankelijkheid. Gesproken is misschien te zacht uitgedrukt: er werd gewaarschuwd, gescholden, voorspeld. Op de radio werden doemscenario’s geschetst over wat er met Suriname zou gebeuren na de onafhankelijkheid. Etnische spanningen, economische ondergang, chaos. Er werd zelfs opgeroepen om te vluchten. Het woord ‘Fri’ klonk in die jaren dan ook minder als bevrijding en meer als een sprong in het duister.
Het land was diep verdeeld. Sterker nog: het merendeel van de bevolking wilde géén onafhankelijkheid, althans niet op dat moment. De angst was reëel, tastbaar, voelbaar in gesprekken aan tafel, op straat, in winkels, op school. De politiek echter wilde door. Met name de Creoolse partij NPK, een coalitie van verschillende etnisch-politieke stromingen, zette koers richting onafhankelijkheid. Het werd gepresenteerd als historisch onvermijdelijk, als de voltooiing van de dekolonisatie. Maar onder de oppervlakte borrelde wantrouwen en onzekerheid.
Ik was dertien jaar oud toen ik op 2 oktober 1975 naar Nederland vertrok. Officieel was dat vanwege studie en toekomstkansen. En ja, ik was te jong om politieke standpunten in te nemen, te jong om bewust te kiezen voor of tegen onafhankelijkheid. Maar het was geen toeval dat ik rond die tijd het land verliet. De sfeer in Suriname speelde mee; de nervositeit, het gevoel dat er iets onomkeerbaars stond te gebeuren. Mijn vertrek was onderdeel van een grotere beweging: tienduizenden Surinamers verlieten in die jaren het land, niet uit afkeer, maar uit angst en onzekerheid. En toch: toen ik op die avond in Leiden de beelden zag van juichende mensen, voelde ik geen afstand. Ik voelde verbondenheid. Ik zag een volk dat zijn moment opeiste. Ik zag trots. Ik zag hoop. Ik zag Suriname zoals het zichzelf die dag wilde zien: vrij, zelfstandig, waardig. De jonge staat wilde zichzelf opnieuw uitvinden. Er werd ingezet op nationale bewustwording en natievorming. Een eigen vlag, een eigen volkslied. Meer politieke en culturele afstand tot Nederland. Suriname zocht aansluiting bij regionale organisaties, benoemde eigen ambassadeurs, werd zelfstandig lid van de Verenigde Naties. Dat waren principiële keuzes, ingegeven door een verlangen naar waardigheid en zelfstandigheid. Maar geschiedenis is zelden eenduidig. De euforie van die eerste jaren kon niet verhullen dat tegelijkertijd er iets cruciaals ontbrak: sterke instituties en leiderschap dat boven het eigen belang uitstijgt. De politieke elite had onvoldoende besef dat een nieuwe staat gebouwd moet worden, vaak op een kwetsbare koloniale erfenis. Patronage, cliëntelisme en vriendjespolitiek bleven diep verankerd in overheid en staatsbedrijven. De oude elite bleef zitten waar zij zat; corruptie veranderde van vorm, maar verdween niet.
Wat volgde, weten we inmiddels maar al te goed. De militaire coup van 1980 als gevolg van een opeenstapeling van bestuurlijk falen. De breuk met de democratische rechtsorde. En vervolgens de decembermoorden van 1982, een litteken dat nooit is verdwenen en dat diep in het morele weefsel van de natie is gesneden. Vanaf dat moment ging het bergafwaarts. Economisch, institutioneel, moreel. Het vertrouwen raakte beschadigd. De droom van 25 november 1975 verloor zijn glans. En toch, en dit is misschien het meest pijnlijke en tegelijk het meest hoopvolle, is dat ideaal nooit volledig verdwenen. Het schuurt, het wringt, het roept teleurstelling op, maar het leeft: in mensen, in herinneringen, in het woord ‘Fri’, dat nog steeds meer betekent dan staatsrechtelijke onafhankelijkheid alleen. Suriname werd een low trust society. De staat was overal aanwezig, maar zelden betrouwbaar. Bureaucratie en corruptie groeiden hand in hand. Verkiezingen bleken niet voldoende om democratie te garanderen. Basisinstituties werden structureel verzwakt. Regelgeving, normering en handhaving bleven achter. Integriteit werd een leeg woord.
Vijftig jaar later kijk ik terug met gemengde gevoelens. Niet cynisch, maar ook niet naïef. Onafhankelijkheid bleek geen eindpunt, maar een begin; een begin waarvoor Suriname misschien onvoldoende was toegerust, intern verdeeld en extern kwetsbaar. Vrijheid zonder sterke instituties, zonder inclusieve nationale verbeelding, zonder moreel leiderschap, is fragiel. Misschien is dat de les van vijftig jaar Suriname: dat vrijheid niet alleen wordt uitgeroepen, maar dagelijks moet worden waargemaakt. In bestuur. In rechtvaardigheid. In zorg voor elkaar. In het vermogen om het verleden onder ogen te zien zonder erin te blijven steken. Wanneer ik nu terugdenk aan die avond in Leiden, zie ik niet alleen de televisiebeelden. Ik zie ook de jongen die ik was. Tussen twee werelden. Tussen vertrek en heimwee. Tussen hoop en twijfel. Die avond leerde ik dat onafhankelijkheid niet zwart-wit is. Dat het tegelijk feest en verlies kan zijn. Trots en pijn. Belofte en waarschuwing. En ik weet één ding zeker: onafhankelijkheid kan worden uitgeroepen, maar vrijheid moet elke dag opnieuw worden waargemaakt. Dat blijft de opdracht. Voor Suriname, en voor iedereen die het land in het hart meedraagt.
———-
De illustratie is van Petra Busstra.
Meer informatie: http://www.petrabusstra.com