Door Paul Bordewijk 
Bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen heeft opnieuw een groter deel van de kiezers zijn stem uitgebracht op een lokale partij. Het is een trend die al tientallen jaren gaande is, en waarvan ik ook niet denk dat die spoedig tot een einde zal komen. Er wordt verschillend over gedacht.
Politieke journalisten en functionarissen van landelijke partijen zouden het liefste zien dat er geen lokale partijen waren. Bestuurders van landelijke partijen natuurlijk vooral omdat hun eigen partij dan meer vertegenwoordigers in de gemeenteraden zouden hebben, maar beiden omdat de gemeenteraadsverkiezingen dan meer zouden zeggen over de landelijke krachtsverhoudingen.
Ooit was dat ook zo: je kon de stemmen op elke landelijk partijen in alle gemeenten bij elkaar optellen, en dat gaf een indicatie hoe er gestemd zou worden wanneer er landelijke verkiezingen waren. Je ging er dan vanuit dat ook bij gemeenteraadsverkiezingen kiezers zich vooral lieten leiden door wat ze van de opstelling van de landelijke partijen vonden; gemeenteraadsverkiezingen werden – en worden nog steeds – gezien als tweede-orde verkiezingen. Je zag ook altijd in bijna alle gemeenten dezelfde bewegingen. Partijen moesten het wel erg bont maken om hun lokale aanhang te verspelen.
Wie stemt op een lokale partij is in deze visie een spelbederver, hij komt er niet voor uit op welke landelijke partij hij zou willen stemmen, maar verschuilt zich achter een lokale partij. Om toch tot een landelijke uitslag te komen telt men dan maar de stemmen op lokale partijen bij elkaar op, alsof de lokale partijen een eigen politieke stroming zijn. Maar wanneer de landelijke partijen één politieke stroming zouden zijn, zou Hart voor Den Haag het nooit zoveel beter hebben kunnen doen dan Leefbaar Rotterdam.
Gemeenteraden zijn er om gemeenten te besturen
De vraag is natuurlijk of we in Nederland gemeenteraden hebben voor een tussentijdse peiling van de landelijke politieke krachtverhoudingen. Daar hebben we immers geen dure gemeenteraadsverkiezingen voor nodig, dat doet Maurice de Hond voor een fractie van dat bedrag.
Je kunt er ook van de andere kant naar kijken. Gemeenteraden zijn er om gemeenten te besturen in overeenstemming met de inzichten van de inwoners. Maar dan moeten kiezers zich wel laten leiden door wat ze van de gemeentepolitiek vinden, en niet door de landelijke prestaties van de partijen die in de gemeenteraad vertegenwoordigd zijn. Zo redenerend kun je je afvragen of niet juist landelijke partijen die aan gemeenteraadsverkiezingen deelnemen de stoorzenders zijn.
Toch zou ik er niet voor willen pleiten dat landelijke partijen zich terugtrekken uit de gemeentelijke arena. Dat valt wellicht te bepleiten wanneer er ergens een goed functionerend stelsel van lokale partijen is, maar het is duidelijk dat dat lang niet overal het geval is. Lang niet iedereen volgt de lokale politiek.
Om dan toch te kunnen stemmen heb je de naam van een landelijke partij nodig, die functioneert als een baken in zee. Een partijnaam is een merknaam, waarop je vertrouwt wanneer je niet in staat bent wat er in het flesje zit zelf te proeven. Zonder landelijke partijen zou de opkomst bij raadsverkiezingen veel lager zijn, en dat doet afbreuk aan het gezag van gemeentebesturen, hoe fragiel ook.
Tegenstrijdigheid
Daarbij stuiten we wel op een opmerkelijke tegenstrijdigheid. De trend is dat de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen afneemt, al zette die trend zich deze keer niet door. Dat kan door het mooie weer gekomen zijn, maar ook omdat Forum voor Democratie kiezers naar de stembus trok die het eerder lieten afweten.
Die afnemende opkomst laat zich goed verklaren uit een afnemende binding van mensen aan hun gemeentebestuur. Gemeenten worden steeds groter, en de kans dat je dan een bekende aantreft op de lijst neemt af. Steeds meer mensen werken ook in een andere gemeente dan waar ze wonen, waardoor de belangstelling voor hun woongemeente ook niet groter wordt. Sommigen participeren liever in de politiek van hun werkgemeente, maar dat staat de wet nu eenmaal niet toe. Steeds minder mensen lezen ook een lokale krant, en in die lokale kranten staat ook minder over de lokale politiek.
In dat licht is het opmerkelijk dat er toch een groter deel van de stemmen naar lokale partijen gaat, want daar is toch enige kennis van de lokale politiek voor nodig, hoe summier die ook mag zijn. Mijn verklaring voor de toenemende aanhang van de lokale partijen is dat het een zelfversterkend proces is. Door de grotere rol van lokale partijen hebben gemeenteraadsverkiezingen minder betekenis gekregen voor de landelijke politiek. Er is niet één landelijke partij die die verkiezingen wint, maar elke partij heeft zijn eigen verhaal. Daardoor heeft de kiezer die aarzelt tussen een lokale partij of een landelijke partij, steeds minder reden om voor de landelijke partij te kiezen. Daarmee is de cirkel rond.
———-
De fraaie tekening is van Han Busstra.