Door Dik Kruithof 
Eind vorig jaar verscheen het boek ‘Cultureel erfgoed op It Fryske Boerehiem’. Boerehiem is Fries en betekent Boerenerf. Als je op internet zoekt op Boerenerf dan krijg je eerst heel veel informatie over planten die passen in de tuin van woonboerderijen. Daar gaat dit boek dus helemaal niet over. Het gaat vooral over de andere dingen die vroeger op een boerderij gebeurden naast de koeien. Want Friesland is natuurlijk van oudsher een provincie van vooral melkende boeren.
Het boek begint met de boerderij als onderdeel van de State. Friesland kende rond het jaar duizend geen grafelijke tussenlaag tussen de keizer en de land-eigenaren. Er ontstond toen een laag van rijke boeren die bestuurlijke functies op zich namen en versterkingen bouwden om hun groeiende macht te bewaren. Dat waren Stinzen of States en die waren soms gekoppeld aan een erbij horende boerderij. Die Stinzen hadden soms een toegangspoort en zo begint het boek met een prachtige foto van de poort van de voormalige Sjuxma-state in Waaxens, rechtsonder op de omslag.
Andere onderwerpen uit de tijden dat het goed ging zijn toegangshekken die tot aan het begin van de negentiende eeuw in luxe uitvoeringen en met kenmerken van de barok en het classicisme zijn terug te vinden. Als het vaak smeedijzeren hek er niet meer is blijft er mmestal nog een klassiek aandoende ‘Homeije’-paal over. Een apart hoofdstuk is ook gewijd aan Hynstewâden. In het Nederlands Paardenwed, plaatsen waar de paarden bij aankomst bij het water konden komen om te drinken. Eigenlijk niet meer dan een langzaam schuin naar de sloot aflopend klinkerpad, vaak gemaakt van goedkope baksteentjes.
Het klassieke boerehiem
De Friese boerderij was van oorsprong een lang, laag gebouw bestaande uit woonhuis, middenhuis en een stal waarin de koeien paarsgewijs met de kop naar de muur stonden. Naast de stal stond de hooiberg. Aanvankelijk met open zijkanten en alleen een kap die langs vier palen omhoog kon worden getrokken. Later werd het een blokschuur met houten zijkanten. Het klassieke boerehiem ontstond in de welvarende periode van het begin van de negentiende eeuw toen het hooi onder dak werd gebracht in de grote schuur. Dan ontwikkelt zich ook het traditionele model van voor en achter waarbij de boerin de zeggenschap heeft over ‘voor’: het huis, de tuinen en de melkverwerking en de boer over ‘achter’: de koeien, het melken maar ook het andere vee.
Dat levert prachtige hoofdstukken over bij voorbeeld de stookhut, vuur moest natuurlijk zover mogelijk van het hooi gehouden worden, varkenshokken en kippenhokken en de húskes, toiletten die op een plek kwamen boven de koeienstront.
Ook toen waren er nog, of weer, de zeer rijke boeren die het ook wilden laten zien door gasten te ontvangen in speciale theekoepels of om duur te doen met eigen koetshuizen. Een van de allerleukste details vond ik bij een in 1768 gebouwde kop-hals-romp boerderij in St. Annaparochie waar een laat negentiende-eeuws koetshuis bij staat met naast de grote ingang twee prachtige ronde venstertjes en aan de achterkant zes gibbengaten met zitstenen op bakstenen consoles. Gib is Fries voor halfwilde duif en de gibbengaten zijn dus voor de duivenslag, het houden van duiven. Pieter Cats, de eigenaar in 1832, had een vergunning daarvoor en betaalde daarvoor jaarlijks een belasting.
Een prachtig boek met mooie foto’s, mooie verhalen en veel details.
Volledige titel: Cultureel erfgoed op It Fryske Boerehiem, door Rudolf Jan Wielinga en Wiebe Hoekstra. Uitgeverij Louise en de Boerderijenstichting Fryslân, 2025.
———-
De schrijver heeft voor de plaatjes gezorgd.