Het zijn verwarrende tijden. Soms lijkt in het politieke spectrum links-rechts verwisseld. Wat je eerst bij links aantrof, vind je nu aan de rechter kant: afkeer van de rechtsstaat, geen respect voor de autoriteiten, liefde voor het referendum, verlangen naar polarisatie, afkeer van de Europese integratie. Ooit stemde GroenLinks tegen het Verdrag van Maastricht, dat kun je je nu niet meer voorstellen.

Die wisseling van standpunten geldt ook voor de bewapening. In de jaren zeventig werden er door de toenmalige Sovjet-Unie een groot aantal middellange-afstandsraketten met kernkoppen opgesteld, waarmee landen in West-Europa, maar ook China, getroffen konden worden. Als reactie daarop besloot de NAVO in 1979 tot plaatsing van 572 raketten met een enkelvoudige kernlading in West-Europa, waarvan 48 in Nederland (op Woensdrecht). Men bood de Sovjet-Unie tegelijkertijd aan te onderhandelen over vermindering van beide soorten wapens (het ‘dubbelbesluit’).

Ondanks deze intentie stuitte de plaatsing op veel weerstand in West-Europa en vooral in Nederland. De weerstand werd gebundeld in het Comité Kruisraketten Nee, waarin ook vertegenwoordigers van een aantal politieke partijen zaten, niet alleen de voorgangers van GroenLinks, maar ook PvdA en D66. Het comité bracht in 1983 550.000 demonstranten op de been en zamelde in 1985 3,7 miljoen handtekeningen in. Uiteindelijk zou de plaatsing in Nederland niet doorgaan omdat in 1987 de VS en de Sovjet-Unie tot overeenstemming kwamen, nadat in 1985 Gorbatsjov aan de macht was gekomen.

PvdA en D66 wezen toen dus de NAVO-strategie van bewapeningsbeheersing door onderhandeling af en kozen voor het eenzijdig doorbreken van de bewapeningswedloop, daarin gesteund door miljoenen Nederlanders. Die houding heeft zeker bijgedragen aan het succes van de PvdA bij de Kamerverkiezingen van 1986, toen de PvdA zijn op één na beste resultaat ooit behaalde en er nog maar drie zetels overbleven voor partijen links van de PvdA, twee voor de PPR en één voor de PSP. De CPN werd weggestemd.

Tegenwoordig is dat heel anders. De partijen die indertijd deel uitmaakten van het Comité Kruisraketten Nee zijn voor verhoging van onze defensie-uitgaven. Ze vinden Poetin bedreigend, terwijl juist aan de rechterkant van het politiek spectrum mensen denken dat dat wel meevalt.

Nu is er veel op Poetin aan te merken. Rusland is geen democratisch land en er vinden regelmatig schendingen van de mensenrechten plaats, maar in de tijd van de kruisraketten was dat nog veel erger. In NAVO-lid Turkije worden op dit moment de mensenrechten op grotere schaal geschonden dan in Rusland en wanneer Trump zijn gang kan gaan zal er van de mensenrechten in de VS ook weinig overblijven.

Sinds de val van de Berlijnse muur in 1989 heeft Nederland veel bezuinigd op defensie. Dat noemden we het vredesdividend. De stemming is nu dat we te veel bezuinigd hebben en dat we defensie-uitgaven weer moeten verhogen. Liefst tot 2% van het BBP zoals dat door de NAVO-landen is afgesproken. Donald Trump vindt dat ook. Wie echter naar de internationale verhoudingen kijkt ziet dat dat helemaal niet voor de hand ligt.

Niet alleen de NAVO landen hebben bezuinigd op defensie, Rusland deed dat nog veel sterker. Daarbij komt dat het aantal leden van de NAVO is toegenomen, terwijl het Warschau pact is ontbonden en Rusland een stuk kleiner is dan de voormalige Sovjet Unie. Het CBS heeft de defensie-uitgaven van verschillende landen op een rijtje gezet, zie vooral de bijlage ‘De opkomst van nieuwe militaire supermachten’, p. 10. Dan blijkt dat in 2014 52% van de mondiale defensie-uitgaven voor rekening van de NAVO kwam (VS: 34%, overige landen 18%) en slechts 5% voor rekening van Rusland, evenveel als Saoedi-Arabië. Ik heb mij even afgevraagd of de site van het CBS misschien gehackt is vanuit Rusland, maar dat lijkt me te ver gezocht.

De NAVO landen gaven tezamen dus tienmaal zo veel geld uit aan defensie als Rusland. Wanneer de bijdrage van de NAVO landen buiten Amerika zou stijgen naar 2% BBP, zou er een kwart bijkomen, ongeveer evenveel als de totale Russische defensie uitgaven in 2014. Toch wordt in deze CBS publicatie het achterblijven van onze defensie-uitgaven zwaar aangezet, terwijl je echt moet doorlezen om deze onevenwichtigheid in de internationale verhoudingen te onderkennen.

Nu zijn de uitgaven door verschillende landen niet helemaal te vergelijken: een arm land kan voor hetzelfde geld meer soldaten op de been brengen dan een rijk land. Maar voor wapentuig geldt dat niet. En wanneer een land een hoog BBP heeft komt dat meestal door een hoge arbeidsproductiviteit en waarom zou dat niet ook resulteren in een efficiëntere defensie.

Een ander punt is dat de Russische defensie-uitgaven sneller stijgen dan die van het Westen, maar dat neemt niet weg dat Rusland op dit moment veel en veel minder uitgeeft. Waarom zouden de NAVO-landen dan hun uitgaven moeten laten groeien tot 2% BBP, zolang er een groot militair overwicht is op de eventuele tegenstander?

Ik kan de indruk niet van mij afzetten dat het voor een belangrijk deel bureaupolitiek is: wie werkt in de buitenland- en defensiesector wil graag groot en belangrijk zijn en dus over een groot budget beschikken. Daarnaast spelen de lobbyisten van het militair-industrieel complex uiteraard hun deuntje mee. Daarom vindt men het ook wel mooi dat Trump wil dat andere NAVO landen meer aan defensie gaan uitgeven, ook al is dat helemaal niet nodig.

In Brussel droomt men al van een EU leger, terwijl (ook wanneer Amerika het af laat weten) we vanwege de Brexit voor onze defensie beter op de NAVO kunnen vertrouwen dan op de EU. Maar ja, zo’n EU leger is natuurlijk ook handig om ongehoorzame lidstaten tot de orde te roepen.

Trump lijkt niet van plan de Amerikaanse defensie-uitgaven te laten dalen wanneer Europa zijn uitgaven verhoogt, hoewel het moeilijk is er achter te komen wat hij nu eigenlijk wil. Stijgende defensie-uitgaven van de NAVO zouden voor Rusland aanleiding kunnen zijn er ook nog een schepje bovenop te doen, uit angst dat het Westen in Rusland een regime change wil afdwingen. Daarmee heb je de bewapeningswedloop die volgens mij juist voorkomen moet worden.

Rusland voelt zich toch al bedreigd door de uitbreiding van de NAVO (in strijd met de afspraken met Gorbatsjov, die door het Westen is afgeserveerd als nuttige idioot) en door verschillende pogingen van het Westen om andere regimes omver te werpen.
Maar is Rusland dan niet gevaarlijk? In de Oekraïne probeert Poetin de weeffouten te herstellen die gemaakt zijn bij het opsplitsen van de Sovjet-Unie. Stel dat Friesland zich zou afsplitsen van Nederland, zou dan Vlieland geen recht hebben op zijn beurt voor Nederland te kiezen? Op Vlieland spreken ze geen Fries en het eiland is pas in 1942 tijdens de Duitse bezetting bij Friesland ingedeeld.
Zo probeert Rusland ook gebieden waar Russen wonen, maar die met het uiteenvallen van de Sovjet Unie buiten Rusland kwamen te liggen, weer te integreren. Als de bevolking het daarmee eens is, lijkt mij daar niets op tegen. Voor onze ‘buitenlandcommunity’ is dat onbespreekbaar.

Natuurlijk was Rusland ook betrokken bij het neerhalen van de MH17. Maar alles wijst erop dat dat een tragische vergissing was, omdat het toestel werd aangezien voor een Oekraïens militair vliegtuig dat dood en verderf kwam zaaien. Zulke vergissingen komen in oorlogstijd vaker voor, denk aan het neerhalen van een Iraans
passagiersvliegtuig in 1998 door de VS  en de Engelse bombardementen op Nijmegen en op het Bezuidenhout in de oorlog.
Zoiets is vreselijk voor de slachtoffers en hun nabestaanden, maar in het geval van de MH17 kon ik mij niet aan de indruk onttrekken dat dit vreselijke incident over de hoofden van de slachtoffers gebruikt werd om Rusland in een kwaad daglicht te zetten en zo het draagvlak voor hogere militaire uitgaven te versterken.

We kunnen het geld dat wordt geclaimd voor verhoging van de NAVO uitgaven beter besteden. Maar het risico is ook levensgroot dat verhoging van onze militaire uitgaven leidt tot een nieuwe bewapeningswedloop die onze veiligheid juist schaadt, in plaats van die te bevorderen.

—-
Het plaatje is van Henk Klaren

Het is gedaan met het ‘vredesdividend’ dat Nederland geïncasseerd heeft na de ‘Val van de muur’, in de vorm van lagere defensie-uitgaven. Er lijkt een brede consensus te zijn ontstaan dat er juist weer meer geld naar defensie moet en het kabinet maakt daar volgend jaar ook een beginnetje mee.

Dit wordt vooral beargumenteerd vanuit de ontwikkelingen in en nabij Rusland. Het regiem van Poetin wordt steeds minder verdraagzaam en is tegelijkertijd bezig zijn leger te versterken. Daar moeten we wat tegenover stellen, anders dreigt een Russische aanval. Hoe gevaarlijk Rusland is blijkt wel uit het annexeren van de Krim en het neerhalen van MH17 vorig jaar.

De manier waarop hierover gesproken wordt vervult mij echter met diep wantrouwen. Het lijkt wel of de staf van de NAVO eindelijk weer een rechtvaardiging voor zijn eigen bestaan heeft gevonden. Het neerhalen van de MH17 werd afgeschilderd als een bewuste terreurdaad die nieuwe sancties tegen Rusland rechtvaardigde en de Oekraïense hulpverleners die in de hitte en de stank de lichamen borgen werden gedemoniseerd. Zo werden de slachtoffers misbruikt in een bureaupolitiek spel.

Iedereen kan begrijpen dat het neerhalen van de MH17 een vergissing moet zijn geweest, zoals die wel vaker in een oorlog wordt gemaakt. Je kunt het vergelijken met de geallieerde bombardementen op Nijmegen en op het Haagse Bezuidenhout tijdens de Tweede Wereldoorlog. Uit afgeluisterde telefoongesprekken bleek duidelijk dat de rebellen in Oost Oekraïne veronderstelden dat het een Oekraïens legervliegtuig was dat aanstalten maakte voor een bombardement en er is geen enkele reden aan te nemen dat men opzettelijk een passagiersvliegtuig uit de lucht geschoten heeft.

Wel zouden de Russen en hun bondgenoten in Oost Oekraïne er beter aan doen daar gewoon voor uit te komen, in plaats van te vluchten in fantasieverhalen dat de MH17 door de Oekraïners zou zijn neergeschoten. Maar het verbaast mij dan weer dat wij zonder meer accepteren dat de Oekraïne dood en verderf zaait onder de eigen landgenoten wanneer die in opstand zijn gekomen. Stel dat we nog eens zouden beleven dat Friesland zich afscheidt. Gaan wij dan Leeuwarden bombarderen?

In Rusland is er brede steun voor een versterking van het leger, omdat men zich daar door het Westen bedreigd acht. Die angst is niet reëel, maar ook een irreële angst is een feit. En het is niet zo moeilijk te verklaren waar die angst vandaan komt. Rusland is tweemaal vanuit het westen binnen gevallen, door Napoleon en door Hitler. Na de val van de muur heeft de NAVO zijn grenzen in de richting van Rusland opgeschoven, in strijd met de afspraken die met Gorbatsjov waren gemaakt bij de hereniging van Duitsland. Het westen heeft ook Gorbatsjov niet economisch willen steunen, maar handenwrijvend toegezien hoe onder drinkebroer Jeltsin in Rusland het neoliberalisme werd ingevoerd en het land volledig ineenstortte. Dat heeft het geloof in de democratie in Rusland niet versterkt.

Versterking van het leger is een middel om het in de Jeltsin periode verloren gegane prestige van Rusland weer op te krikken. Dat prestige probeerde Poetin ook op te krikken door in Sotsji te ‘pilzen’ met ons koninklijk paar, maar dat mislukte door het anti-homobeleid dat Rusland tegelijkertijd voerde.

In Estland en Letland zijn Russen tweederangsburgers, zonder dat de EU iets onderneemt tegen deze schendingen van de mensenrechten binnen de Unie. Bij de inval in Irak heeft Amerika zich niets van de Veiligheidsraad en dus van Rusland aangetrokken en in Libië heeft het Westen zijn mandaat overschreden. In de Oekraïne hebben de Europarlementariërs Van Baalen en Verhofstadt zichtbaar geageerd voor een ‘regime change’ en wie weet wat er achter de schermen allemaal is gebeurd. Groeperingen die daar in de Tweede Wereldoorlog aan de kant van Nazi-Duitsland hebben gevochten worden opnieuw geëerd. Het bombarderen van Russisch sprekende opstandelingen door het regiem in Kiev wordt in het westen beschouwd als een normale manier om de eenheid van het land te herstellen, niet als een oorlogsmisdaad.

Het is allemaal niet genoeg om de angst te rechtvaardigen dat Amerika binnenkort het Kremlin zal bombarderen zoals men dat met de paleizen van Saddam Hoessein heeft gedaan, maar dat men in Rusland het binnenvallen van Irak en Libië als onaangename precedenten ziet valt toch ook wel weer te begrijpen. Dat maakt het ook weer moeilijk om met Rusland afspraken te maken over de aanpak van Syrië.

Daar staan dan tegenover de annexatie van de Krim en de Russische steun aan de rebellen in Oost-Oekraïne. Daarmee heeft Rusland de territoriale integriteit van de Oekraïne geschonden. Maar het is wel plausibel dat de Russisch sprekende meerderheid in die gebieden daar achter staat. We zien hier het curieuze verschijnsel dat wanneer een staat uiteenvalt, de internationale gemeenschap de grenzen van de onderdelen daarvan sacrosanct verklaart, terwijl voor die tijd het land volledig vrij is die grenzen te wijzigen. Toen Chroetsjov in een dronken bui de Krim bij Oekraïne indeelde, heeft niemand de vraag gesteld wat de inwoners van de Krim daar eigenlijk zelf van vonden.

Ook bij het uiteenvallen van Joegoslavië speelde dit. Eerst verzette Europa zich daartegen – de premier van Luxemburg kwam in Slovenië uitleggen dat Slovenië veel te klein was voor een zelfstandige staat – maar daarna accepteerde men niet dat Bosnië-Herzegovina verder uiteenviel. Na veel ellende werd wel Kosovo afgescheiden van Servië, maar dat moest dan weer voor heel Kosovo gelden, ook voor het noorden van Kosovo waar hoofdzakelijk Serven wonen.

Stel dat Friesland nog eens een keer onafhankelijk zou worden, maar dat Vlieland bij Nederland zou willen blijven. Ten slotte spreken ze daar Nederlands en geen Fries, en hoorde Vlieland bij Noord-Holland tot het in 1942 door de Duitse bezetter bij Friesland werd ingedeeld. Daar moet dan toch over te praten zijn in plaats van oorlog te voeren. Dat zou ook moeten gelden voor delen van de voormalige Sovjet-Unie waar de bevolking liever bij Rusland wil horen.

Van zo’n politieke oplossing willen we echter niets weten, liever verhogen we de defensie-uitgaven. Maar hoe zal Rusland daarop reageren? Bindt Poetin dan in? Of bevestigt het alleen maar zijn angst voor een opmars van de NAVO en gaat Rusland dan weer verder bewapenen? We krijgen dan dus een ouderwetse bewapeningswedloop, met alle risico’s van dien voor de veiligheid. Waar zijn de polemologen gebleven die dit soort processen bestudeerden?

————————————————
De foto’s zijn gemaakt door de schrijver
————————————————–
Bestel uw boeken, CD’s en nog veel meer
bij bolcom, via de banner rechts.
Dan steunt u De Leunstoel!