
In kunstenaarskringen, waaronder ik voor het gemak ook literatuur reken, wordt veel gediscussieerd over de vraag naar de betekenis van AI voor de kunst. Dat is niet zo vreemd als je weet dat alle openbare afbeeldingen, teksten en andere data door de techmagnaten worden gebruikt voor de voeding van hun Large Language Models (LLM’s), ofwel chatbots. Als ik een boek schrijf kan het zijn dat zo’n bot mijn tekst, zonder toestemming, gebruikt om zijn algoritmen mee te trainen. Met het werk van iedere fotograaf of schilder gebeurt hetzelfde. Er worden zelfs hele bibliotheken, ook van waardevolle oude boeken, opgekocht om door de digitale molen te halen. Kunstroof. De destructie van kunst.
Maar er is ook een andere kant aan de vraag naar de betekenis van AI voor de kunst. Namelijk de bruikbaarheid van deze gigantische rekenkracht voor de creatie van kunst. Teksten kunnen sneller en soms intelligenter worden gemaakt door gebruikmaking van AI, terwijl er vele soorten afbeeldingen mee worden gemaakt. We zien ze in grote aantallen op de sociale media en in de bioscopen. Ik begrijp dat kunstenaars soms worstelen met de vraag in hoeverre zij deze machines mogen gebruiken, een vraag die bij de opkomst van de fotografie ook werd gesteld. Mijn opvatting is dat zij AI als hulpmiddel mogen gebruiken als dat hun eigen creativiteit ten goed komt. Want enerzijds kan AI voor een kunstenaar een snoepwinkel van vernieuwing zijn, maar anderzijds leidt het ook tot kopieergedrag. Tot kitsch. Om dat dilemma te tackelen maak ik even een afslag naar de aard en het belang van kunst.
In 2024 stelde de toenmalig hoogleraar Robbert Dijkgraaf in Beekman.nl: ‘Kunstenaars én wetenschappers leggen een eenzame weg af naar vernieuwing.’ Hij stelde kunst en wetenschap op één lijn, in beide disciplines is sprake van ‘het onderzoeken van nieuwe dingen.’
Deze visie spreekt mij aan omdat hij duidelijk maakt dat kunst een van de manieren is waarop wij onze werkelijkheid verkennen en in kaart brengen. Dat verkennen van onze werkelijkheid, steeds opnieuw, is nodig om te begrijpen in welke veranderende werkelijkheid wij leven, om ons geestelijk evenwicht te kunnen bewaren. Kunstenaars doen dat niet alleen met logica, maar ook met andere menselijke kwaliteiten, intuïtie, gevoel.
Zoals Dijkgraaf stelde is kunst het verslag van een zoektocht. Kunst is nooit een antwoord, integendeel, het is een vraag, een vervolgvraag of hooguit een subjectieve benadering van de werkelijkheid, die ter discussie kan worden gesteld. Het maken van kunst, het bekijken, lezen of beluisteren ervan is een manier van twijfelen, een manier om onze eigen werkelijkheid te verkennen, zonder een definitief antwoord te krijgen.
Kitsch daarentegen reageert op een behoefte, het bevestigt wat wij willen, het geeft ons een valse zekerheid. Het is heerlijk om er naar te kijken, het te lezen of te horen, maar het brengt ons eerder in slaap dan dat het ons wakker houdt. Kunst bevordert de twijfel, de onzekerheid, kitsch geeft ons een gevoel van veiligheid. Daarom houden sommige mensen niet van kunst, vooral moderne kunst, die scherpt verwarring en is soms moeilijk te doorgronden– hoewel het een serieuze poging is om te begrijpen in welke wereld wij leven.
Nu terug naar de digitale wereld, artificiële intelligentie (AI).
Het kenmerk van AI is dat het als bron bestaande data gebruikt. Het kopieert, manipuleert bestaande teksten en afbeeldingen. Dat doet het door een wiskundig systeem dat gebruik maakt van wat je een schakelaar zou kunnen noemen: aan – uit, in cijfers: 1 – 0. Het algoritme kiest dus in zeer hoog tempo tussen die twee vragen: ja af nee, rechtsaf of linksaf. Kenmerk van die manier van denken is dat iedere keuze de ware is. (Ja, in de kwantummechanica is dat anders – maar daar hebben we het nu niet over.) Tussen die 1 en die 2 bestaat dus niets.
Recapitulerend: AI gebruikt als bron bestaande data en iedere conclusie is de waarheid.
Nu het verschil met een kunstenaar, een mens. In het denken van een mens bestaan tussen die 1 en 2 nog talloze andere keuzemogelijkheden: misschien, ik weet het niet zeker, ik twijfel. Als je mij vraagt of een sjaal rood is zal ik misschien ja of nee antwoorden, maar wellicht ook, ja…maar eerder roodbruin of … ik weet het niet zeker, misschien eerder bijna paars. Daar kunnen we dan een boeiende discussie over hebben. Wat de waarheid is, is de vraag. Een mens kent dus twijfel, misschien wel zijn belangrijkste eigenschap. Want uit twijfel volgt nieuwsgierigheid, onderzoek, het aftasten van de werkelijkheid. Zonder die twijfel zouden AI nooit zijn uitgevonden.
Ter illustratie, letterlijk: als je het brein van de computer, een processor, bekijkt dan lijkt die op het stratenplan van Manhattan: rechthoekige straten. Een menselijke hersencel onder de loep ziet er uit als een bord spaghetti. Of dat mijn stelling bewijst weet ik niet, maar intuïtief is dat voor mij een mooie metafoor: Rechtsaf – linksaf tegenover een zoektocht naar de juiste weg.
Waar ligt de kern van het verschil tussen het ‘denken’ van AI en het denken van een kunstenaar? In tegenstelling tot AI kenmerkt het menselijk denken zich door intuïtie, emotie, voelen en maar deels door logica. Francis Bacon, de moderne schilder, probeert in zijn conversaties met David Sylvester, steeds weer uit te leggen hoe zijn werk tot stand komt, maar slaagt daar niet in. Citaat: ‘In working you are really following this kind of cloud of sensation in yourself, but you don’t know what it really is.’
Francis Bacon is een van de grootste vernieuwende geesten van de afgelopen honderd jaar. Hij heeft ons anders naar de wereld leren kijken. Hij heeft in de schilderkunst een afslag genomen die onvoorspelbaar en origineel is. Zo zijn er in de geschiedenis van de mensheid meer geweest, denk aan Shakespeare.
AI zal dat nooit kunnen. Omdat het alleen kan kopiëren, duizendmaal variëren, bliksemsnel, maar nooit een onverwachte afslag kan nemen, nooit tegelijkertijd links en rechtsaf kan slaan. De schijn bedriegt misschien, het lijkt alsof het nieuw is, maar dat is niet het geval. De denkkracht van AI is op sommige terreinen vele malen sterker dan de onze maar niet vernieuwend. Het beste bewijs daarvoor is dat AI een veelvraat van bestaande data is, dat zelfs zijn variaties baseert op zijn eigen variaties. Een gigantische vorm van inteelt. Als de mens geen vernieuwende kunst zou maken zou AI uiteindelijk droog komen te staan of dol draaien.
Onze beschaving heeft, net als AI, de kunstenaar nodig om te overleven. Misschien wel meer dan ooit omdat het een creatief tegenwicht moet bieden tegen de bedreiging van de onmenselijke AI.
Mijn boodschap aan kunstenaars is daarom: de mensheid heeft je nodig. Gebruik AI als instrument, maar blijf bij jezelf en laat je niet verleiden tot de schone schijn van kunstmatige intelligentie. Het levert alleen kitsch op waar mensen van afstompen.
———-
De illustratie is van Han Busstra.
